Emeterio Arrese

TXINDOR

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
  http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Txindor, Emeterio Arrese. Leizaola, 1928

http://klasikoak.armiarma.com

Egileari buruzko informazioa:

http://zubitegia.armiarma.com/?i=305

Irakurle:

      «Nere bidean» aspertu ezik ostera len bezin ameskor eta zaletsu ibilli naizen aldiko gora-berak idazti batean ezarri ta beronekin gaur zugana abegi on eske nator.

      Emen darakustan olerki-sorta belaxka izan arren, nere gogozkiko arduraz urri ez dago beintzat. Ez ere txindor gaxoa ixill-ixillik, otzikaraz eta sorayo beti; lei bero maitetsu batek papartxoa noizik-bein igi erazten dio.

      Neurtitz oek, beraz, onespen-gai izan al'balitezke, nere arazoen saritzat lortu nezaken ordañik aberatsena orixe litzake: euskalzalearen biotzari deika alper-alperrik ibilli ez naizela jakitea. Idazti onen bidez ortaraño iritxiko baldin banitz, zorionean Txindor...!

EGILLEAK

Donosti, 1928'ko Garagarrillaren 1'an.

TOLOSA

Abesgai

            Amagoi baten antzera

            oparo beti

            Tolosaren urbillean

            Uzturre-mendi.

Onen bularrez osatu balitz

bezela dagon erriya

ikusi orain t'agurtu bere

aurrerapen ugariya.

Entzun, entzun or ibai aldeko

lan-eresi pozgarriya

burrunba luze, txirriots eta

tinki-tank-ari biziya.

Goizean oso goiz eguzkia

agertzen asi baño len

lankai-otsezko eresi ori

egunero da berrizten.

Emengo mendi-kolkoetatik

gugana bizkor datozen

iturritxoak «toki!» dasate,

«Tolosa'ri muñ lenbailen!»

Jardun politaz «omen!», diote,

ibai-ertzeko txoriak,

«omen!» ur-jauzi durunkor eta

lantegi-txistu zoliak;

«omen!» zut-zutik egoki dauden

suburu lirain guziak,

«omen, omen!» an gora doazen

ke-mordo garailariak.

Ezin ukatu sasoi bateko

olagizonen kemena

ondorengoei Tolosan beintzat

sendoki txertu zaiela.

Nausi-mutillak elkarganako

bayespenik ederrena

erakutsiaz argizten due

erri xar onen izena.

Agur-ba zuri, agur Tolosa,

lantegi eder joriya,

urritxo bañan gogoz dagizut

nere agur-abestiya;

mingañak esan al balezake

biotzak dion guziya

ez litzake ain txepetx izango

olerki onen txoriya.

ARALAR

Aralar, Aralar, otoi-mendi...!

Kementsu ta betigarai

gizandi jator baten antzera

goi-goyen zakust aberzai.

Oztin-aldean zure tontorra

biziro gallen dagerzu,

aldiz-aldizko lañu-mordoa

beste lokirik ez dezu.

Intzitxao'ko basoari muñ

ematen diot urtero;

bai bear ere gure lengoen

illobizai dan ezkero.

Aitor'en oyu zoli bat bezin

biotz esnale zu beti

ernai ta sendo gorenen zaude...

Otoi-mendi, otoi-mendi!...

MENDI-MENDIYAN

Artzai baten abestia

            Bizitz-negurri zeatzak

            urren pozkai aberatsak.

      Mendizale naiz, gero ta geigo!;

      beraz nere biotzari

      ezertxok eman ez lezaioke

      mendiyak ainbat goraldi.

      Egizko poza mendiyan dago,

      mendiyan atseden-ezti

      gain-gañekoen iturburua...

      zoriona goyan beti.

Oraindik ez nau menpean atzi ezin bat iritxi nayak,

iñoiz ez bere listorrez josi aundikerizko etsayak;

oniritzi-ta gogoz arturik Izadiaren emayak

naiko atsegin bertan du noski zintzo bizi dan artzayak.

Ardizai emen bakar bizi naiz nere txabola xarrean,

bakarti, bañan zoruntsu goiko saroi eder ixillean;

pozaren bidez irrinlz-oyuka nabillen aldi berean

mendi-kolkoak erantzuten dit ots alai bete-betean.

Goizean-goiz nik begiratzen det urrutiko sortaldera,

t'illun aurrean ziaro dakust eguzkiyaren sarrera;

begi ta gogo zabal-zabalik lilluratu bat bezela

egon ondoren jolas-oyuka zaletsu nabil ostera.

Artalde gizen oso bikaña; esne ta gazta ixit naro;

aldi soill, gori, zekenik emen ez det izan egundaño.

Egarri banaiz, iturritxoa poil-poilka beti maitaro;

otorduetan, mami guriya; gabean lasai, lo-ta lo...

Ta lo gozo au izan oi arren iraute luzea duna,

ustez begiyak itxi orduko sortzen da berriz eguna.

Gentzaro maite zoragarriya, atsedenaldi biguna...!

lengoz gañera loak darakar artzayaren osasuna!

Goiznabarrean era xamurrez otoi eztitsu,garbia,

egin ondoren idikitzen det Bordagarai'ko esia;

larrean pozez yausika dabil artalde txuri-txuria,

ta nere barren, bildotx antzera, biotz esnatu-berria.

Irrintz egiñaz goretsirik ain izate garbi, zintzoa,

bizimaill ontan osatu zaizkit soin-indar eta gogoa.

Menditar txiro bat naizela ta basati kaiku loloa?...

Uyui! gizarro, igana ziak nere pozaren zantzoa!

Orraingo zenbait sasi-jakintsu, gaizto guzien antzera,

itxu daude-ta sarri litezke amildu negar-lezera.

Pozez ain jori dalako berriz artzayaren izakera

nik emen ainbat atsegin ez du an bean iñork, bai zera!

Erpin gañetik, ezpada beintzat egoaldi oso illuna,

arrano batek lezaken eraz ikusten oi det urruna:

itxaso zabal, ibargi naro, baserri jator txukuna...

Ikuskin eder oen gain baña nere txabol zar kutuna!

Urrin gozoa banatzen daude lardi, baso ta zelayak;

ipar ariñez maita nau emen arratsaldeko garayak.

Loreak bere likura damait, itzala pago zardayak,

ta iñori baño lenago muxu eguzki goiztar alayak.

Goiratu nadin kolko ta zangar sendoak dauzkat aldakai,

laister-bidetik igo-ta goren irrintzika nabil noiznai.

Illobi zarrez betea dagon mendi-mendiyan ardizai

Yainko'ri esker ondo bizi naiz, nere biotzak beti jai!

AYA-MENDI

Aitzen artean aitzik zarrena,

erpin sendo gurgarriya,

urpetik emen aurren-aurrena

agertutako mendiya

zugana bizkor eldu geranok

bai atsein zoragarriya...!

Emendik orain lau aldetara

zabaldurik urrutiya,

egoaldi onez argi dago-ta

ikusten gaude guziya

itxaso, mendi, zelai, basoak,

tarteka berriz erriya,

atzeko mugan leo txuri bat,

aurrez-aurre, Donostiya.

Mendi aitona: zure gañean

igaro degun aldiya

osatu dedin bertan daukazu

ugayotz garbi-garbiya,

lenen-garaiko basauntz ariñen

edan-toki bereziya.

... Ubegi aratz ozkil onegaz

ase nai det egarriya!

UZTURRE

Euskal-erriyan beste mendigoi nagusi

asko izan arren betiko gure zaindari,

mendirik aundiena bezin ikusgarri

pin-pin, zut, alai dager tontor bikotx ori.

Negu beltzean ere biziro egoki,

naiz tximixtaz argitu, naiz elurrez jantzi,

buru ta soin Uzturre jator dago beti.

Arkaitz biyurtutako zantzo bat dirudi!

ULIA

Donostiya ta

bere inguruko

zelai, baratz, lilitegi,

salleder naro

guzien gañez

maita det Ulia-mendi.

Eguzkiaren

dizdiz alayak

sarritan muxu damaio,

eta muiñ aratz

onegaz indar

bero bat osatu zaio.

Udaztearen

arnas epela

legunki zetorren garaiz

goi-aldi eder

luzean antxe

amaika bider egon naiz!

Ta zenbat aldiz

arkitu ere

bakarrik,ixill osuan,

piñu lerdenaz

jantziya dagon

aldameneko basuan!

Lertxundi polit,

xakon, biguna,

udaran izumai-toki;

basterrik maiten

gelgarriena

lertxundi orixe noski.

Ardi batzuek

abaroan lo,

ni berriz oroitz-ausnarka,

zoritxar baten

egazti beltzik

iñoiz etzegon eraka.

Biotzari an

lili-usayak

ats egin erazten dio,

ta nigan ere

pozaren-poza

loreantz urrin-jario.

Mendi maitea,

atseden billa

dijoazenen laguna,

bai gozoa zuk

laztan ixillez

damaiezun erantzuna!

ILLUNABARREKO ZORIA

Urgul-mendi gañean

Itxaso-mugan,

suturik ango

oztalde nabar guziya,

geldi-geldiro

jeisten ari da

eguzki-talo gorriya.

Erabat emen

ixilldu dira

kantari zeuden txoriak,

sorginkerizko

lillura dakar

arratsaldeko zoriak.

Keriz otxana

maitale dator

illun-aurreko aroaz;

t'astiro xamar

kayo batzuek

Uli-mendira dijoaz.

Itzalak orain

bigun, emeki,

loa dakarren garayan,

izar txuri bat

ale bikaña!

piztu da goiko sapayan.

Donostiya-re

txingi aratzez

begira zeñen poliki!:

lorategiko

ipurtargien

antzera or... zenbat argi!

Bertan jayoa

dirudit; emen

egongo nitzake beti;

azkar igo naiz,

jeisteko bañan

gogorik ez, iraso ni..

Otoi ondoren

agur dagizut,

agur, gabaren itzala;

zure bitartez

loak atseden

gozo bat eman deiala!

ITXASOA

                I

Eguzkiz bete balitzaio-re

      une gezala,

garden jori ta sotillago ez

      itxas zabala;

badirudi gaur maitaro bere

      barrengo itzala

goi-oztiñeko leñuru batez

      argitu dala.

Alatz urdiñal Zer eztai emen...

      zer, nungo zori...?

Itxaso berdin onek irripar

      gozoa dagi;

ta noiznai bere apar-xareaz,

      eule maitari,

laztan txuri bat ematen dio

      Donostiyari.

Arrantzalien lagun gaur, eta

      biyar illobi,

nork esan orren aldakor danik

      urdin-soill ori?;

marmario ta jolas ariñez

      orain emeki

urbildu arren agiyan etsai

      liteke sarri.

                II

Orduan goibel... izugarrizko

      indarrez azun,

tximist, aize ta kemen guziyak

      arturik lagun,

odoi-mordoen errai beltzetik

      an dator illun,

an dator gainka orro ta txistu,

      durun ta durun!

Arkaitza jo-ta lertzen danean,

      ostera bere

seta makurrez gero ta geigo

      atzetik beste

ur-mendi-salak tontorka datoz

      lerkoi, asarre,

lur'tar guzien gañez erabat

      irauli zale.

             * * *

Intziri sakon egille beti,

naiz osiñ-arro, naiz ugin-bare,

zerbaiten biotz eskutuko zu

idaroki-gaiz betea zaude!

ARRAUNKETA

Egun alaya...

Jai eder baten

aztarnak biziro agitz

euskal-abenda

goratu zale

itxas-uri ontan dabiltz.

Arraunketa da...

Mutill bikañak,

zarrena beren lemazai

arturik, orain

bertan asteko

tankeraz daude txit ernai.

... Treñeru biyak

rrau! irten dira,

irten oldar bat-batean;

txanpaz jo ta jo,

pitsa darie

arraunkada bakoitzean.

Egatu nayaz

bezela, branka

noizik-bein arin jasoaz,

ur-gaña zorrotz

erdibiturik

leitsu ta bizkor dijoaz.

Orain urruti...

Baretu dira

pittin bat gure dardarak;

laister ordea

berriro lengo

poz eta biotz-ikarak.

Onuntz bira-ta

zuzen, ederki,

leyaz gero t'areago,

egiñalean

kementsu datoz

zein baño zein azkarrago.

Itxas-ontziak

orro ta txistu;

aupaka biotzen lera.

Treñeruk berdin

igaro due

gaztelupe-ko sarrera.

Ekin mutillak!,

ori dek, ori...!,

jo griñaz ikur-aldera!

Bertan zerate,

arraunkada bi...

abeon degizuela!!

Egun alaya...

Jai eder baten

aztarnak biziro agitz

eusko-abenda

goratuzale

Donosti zarrean dabiltz.

KAYUAK

Ego luze lirañez

aizea bigunki joaz,

goizeroko jarraitzez

orain egun argitzez

Zurriola'ra dijoaz.

... Berebiziko sarda

osaturik txuri-txuri

jai eder batez udan

aparretik sortu dan

egazti-salla dirudi.

Pozak darabitz orren

aldartetsu ta zaleki,

girringa ta txioka,

jolas-irabioka,

ondoren berriz... plaxt, jetxi.

Noizik-bein aide xamar

ugina lertzen dan batez

apar arroaz beren

lumak busti ez ditezen

bai arin goitu, bai errez!

Ur-gañean batzuek

ostera gelditu arren,

noiznai lengo aldiya:

berriro sail guziya

zalapart osuan laister...

Goiz argiak damaien

aldartez kayuak zorun,

zear, gora ta bera,

gogo duten aldera,

jarraika dabiltz edonun.

Nun sortu ta zer izan

autetsi al'banezake,

oiek bezela kayo

Gaztelupean jayo

eta biziko nitzake.

INDARRA NAGUSI

Danbateko latz ikaragarriz,

      ixtillu larriz,

bete dira gaur itxas ta lurra;

      gudots makurra,

      laiotz astuna,

zorigaiztoaz aspaldi ontan

      ekaitz-egotan

iparraldetik datorkiguna.

Biotz guziak naigo batean,

      pake-pakean,

indartu bear liraken garaiz

      zertan ari aiz,

      zer i, goitarra,

griñaz beterik jaso ta estutzen,

      dar-darka igitzen

odol darion ukabiltzarra?

Lurtarra buruz ez da motela;

      txorik bezela

egaka dabil arazo gabe,

      bañan ala-re

ez derizkiok, ezin det aitor

      biotzez iñor

bear dan ainbat goratzen danik;

      lurtar izanik,

naiz uso baten eraz ibilli,

      naiz egan ari,

bere setillun t'azpikeriaz

uso ez bañan sator dirudi.

1914'n urtean

UDABERRI

Eguraldi txar otzaren urren

eldu da beste giroa,

udaberriyak orain dakarren

ernaro xamur gozoa.

Oso goizetik eguzkiyaren

irripar legun, aratzak,

maitatzen ditu etxe-aurreko

lilitegi ta baratzak.

Telatupean txioka daude

enada polit argiak;

mendi-mendiyan biñatu dira

txoriño jator guziak.

Baso ixilletik sortzen da garaiz

kuku-abesti leguna,

gaur bezela nik umetan gogoz

ainbeste bider entzuna.

Or goi-aldeko malloan kir-kir,

emen txirripi ta txio,

nunaitik orain sortzen dan jayak

pozaren-poza dario.

Losor illunak arindu dira,

ernemin guziak piztu,

lur eta gure biotz-indarrak

era berdiñaz osatu.

Negu beltzaren elur-izara

udaberriyan iturri;

larre, soro ta basoak alai,

an goyen berriz oztargi.

... Lili bikañez apaindu zeran

udaste naro, maitea

zartu naiz, baña zugan arki det

gogo-muin berri ezea!

LORE-JAI

     Nere gelako

     leyo xarrean

argi-jai dute liliak,

     eta jai ori

     osatu-zale,

margo bikañez jantziak,

     irabioka

     or dabiltz beste

lilitxu bizi-biziak.

     Mitxelet alai

     ta lore polit

oien bitartez gaur neri

     zorionean

     bar-barren piztu

zaizkit poz-amets ugari,

     ta nere biotz

     egakor onek

pinpilinpauxa dirudi.

     Erle bat orain

     biziro txukun

lili-gañean jarririk...

     eztigai ona

     miztutzen dago

aren kolko xamurretik.

     Iñork al daki

     maita badira

beren gaiz ixill-ixillik?...

     Pinpilinpauxak

     udaberriko

lilien aizpa sorgiñak;

     poz-pozik orla

     ipiñi naute

beren jolasket ariñak:

     nere barrengo

     baratzan ere

txipelet alai oztiñak!

     Ene maitiñe

     zoragarriak

biotz-biotzez ain bero

     jai ontan zuen

     etorrera nik

abestu detan ezkero...

     nere gelako

     leyo xarrera

eldu zaitezte goizero!

PINPILINPAUXA

Ego me pollit leun-leunaz

apaindutako mari-sorgiñ,

lore tartean loretxo bizi

      baten antzera

      gora ta bera

      zoro dabil,

zoro ta txukun; pinpilinpauxa

ortarako da jayo berdin.

Margo darion egalari,

poz-emate ta zoragarri.

Egoak ttentte, plixt, ipiñi-ta

lili gañean pinpirinpin

gelditu arren, andikan beste

      lili batera

      laister ostera,

      laister arin,

ega politez jarraituko da

Loramendi'ko mari-sorgin.

Pinpilinpauxa pinpin-argi,

aldakor eta jostalari.

Norbaitek zakar ikutzen badu,

egoetako uztargiriñ

geyena kentzen zaio-ta gaxo!...

      xalapart-egan

      nai luke bañan

      ai! len bezin

errez ta zoro pinpilinpauxa

iñolaz ere jardun ezin!

Lilitegien maitagarri

pinpilinpauxa ta udaberri.

MAITIÑE

Gorenengo basoan

Lilien aizpa zeran Maitiñe,

pipill kutuna!: mendigañean

guk ainbait atsegin-ezti

maitatzaleak bakar-bakarrik

izan lezeke... Zorionean

gaur biyok emengo aldi!

Jai oberik zer...? Oyanak bere

itzal oxkarra ematen digu;

liliak usai-opari

xamur, eztitsu, legun-leguna.

Gañera berriz, au da zoruna!

txit bertan orain uso bi

urruka daude, ta urrunga baño

askoz obe ta gelgarrigo dan

zure mintzo eder ori

entzunaz, ene maite gozoa,

nere burua zugan etzanda

amets-egille bat naiz ni...!

AGUR, EUZKADI

Arratsalde da.

Itxasoan arki naiz.

Urruti... doi, doi,

lañotsu dager

Auñamendiko

erpin-lerroa;

ubelantz ene

aberri polit

maitagarriya...,

oroi ederren

kabi gozoa.

Itxasoaren

murmur-otsa-gain

kayo bakar bat

aruntz dijoa;

ta... noralderik ez dun

antxeta bezin larri

biotzaren kai billa

artega dabil

nere gogoa.

Eguzkiaren

biribill solla

ziaro gorri...

Odeiak sutu dira;

itzalune bat

une guziya

izain da sarri.

... Ega leikorraz nere

dardar-txoria

sorterriyaren

kolkora doa

anitz urduri,

eta itxas-ontzi au

ke-mordoll usu

beltza botaka

biziro zorrotz

aurrera beti.

... Arratsa dator;

odei-naspillak

lozorro baten

eraz dagertzi.

Goibel au etsai-ozin...

Ipasterreko

mendatz bat ere

nai arren ezin...

ezin ikusi!

       * * *

Begietan nik orain

gau illunaren

illun sakona;

oroitzez baña

gogoan argi!

Agur txoko maitea,

ene laztana...,

biotz-biotzez agur,

agur, Euzkadi!

AMETS URDIÑA

Euskal-erritik urruti nago,

bañan gogoz ni beti an...

an nabil pozik egunez eta

gaberoko lotaldian.

Argitasuna zetorren garaiz

egun-txintakin batian

o, zeñen amets zoragarriya

egin detan gaur goizian!

Itzez nork esan, nork amets ori

piztu lerro soill tartian?

Ez..., ez; oparo, sortu dan eraz,

bego nere biotzian!

Amets maitea, amets urdiña,

ostera gaurko zorian

atoz... atozkit betiko loaz

nere begiyak ixtian!

NEGAR TANTOAK

Kuba'ko ugartean ixuriak

              I

Urruti dago gaztea nitzan

sasoi artako denbora;

oroimen zarrak, zertan zatozte

gau t'egun nere gogora?,

argi-zale dan altxora?

              II

Len irudimen-txingar zoliaz

pizten zitzaidan burua;

orain... txingarrik ez baña bertan

irudi auts biyurtua,

errekai baten geldua.

              III

Oraindio ni zergatik nagon

ain bakar mutill zarturik?:

elur gañean txoriyak iñoiz

ez du egiten kabirik,

orlegi batean baizik.

              IV

Erle txuri ta leyari batek

ikutu zidan barrena;

ez nekin zer zan ikutze leun

ark ondoren zekarrena:

listor beltzaren eztena!

              V

Aldegin bear ez nun garayan

utzirik babes-tokia

zorigaiztoan urrundu nitzan...

Emengo nere aldia

samin, latz, izugarria...

              VI

Ama gaxoa nere galdezka,

ni berriz emen... urruti!;

aren begiyak itxi dira-ta

nereak malkoz eztali;...

negar darie lerzori!

              VII

Argiro neuzkan poz-bide guzik

bat-batez illundu dira;

itxuen eraz argatik nabil

beti zerurontz begira...

amatxo dagon tokira!

AMA, NUN ZAUDE?

Emendik urrun..., Ameriketan,

nebillen garaiz ez nuan uste

etorkizunak zekartzidanik

zoritxarrez gaur ainbat atsege.

Goiz argi batez jayotetxera

eldu naiz, bañan... ama, nun zaude?

Erantzunik ez!..., erantzun ordez

pozkai guziak ixillun daude!

Arrezkero ni burutik nastu

banitz bezela, kezkaren mende,

il zan amatxo maitea nun dan

galdezka nabil aterik-ate;

t'adur beltzaren zaunka larriak

atalondotik uxatze'naute.

Etxe-inguruko lizarren osto

bakanak orain udazkenean

aizeak jo-ta txipelet illen

antzera zurbill darortzenean...

txantxangorri bat ni bezin estu

adar billuzi baten gañean

txioka dago... negarrez bere

kabi sollaran aldamenean.

Txori gaxoa: etzaite ixildu,

biyok erabat jardun gaitean;

zu bezelaxe larri nago-ta

nere barrengo negu beltzean

zorigaitzaren txantxangorriyak

negar dario arantz artean!

OTOITZARO

Gau artan egindako negar-otoitza

Txintik iñun ez... Gaberdiyaren

altzo ixillean lurtarren griñak

orain lo daude...

Izar politak zeruko pitxi

maitagarrien antzera dir-dir

egiten due.

Nere gogoak ernemin bero

igikor batez ortze garbira

begirazten dit...

Negar-malkoen urrin darion

otoi eder bat, otoi xamurra!

biotzez dagit.

Ixil adikor zoragarriya...,

nere amaren laztan-irudi

gozo-gozoa!:

zure bidez nik bizitz au baño

geigo maita det gero zer izan

eskutukoa!

MENDI-ZALE

Usamendiko arizti zarra:

Kezkaren osin beltzetik

urundu nayaz ixil ontara

eldu naiz gaxo..., bakarrik!

Amagabeko bizitz illuna

luzaro jasan eziñik

beste Amaren billa negarrez

aldegin det an beetik.

Negarrez nator zure kolkora,

negarrez jayotz-erritik,

iñoiz entzuten ez dalako an

jardun arrotza besterik.

Mendi maitea: ez naiz beñere

irtengo zure basotik!

IZARTXUNE'RI

Bere urtegunean

Aitormendiko aingerux batek

ikusirik bart pozez ni

alako garaiz egiñalean

lore billa mendiz-mendi,

xorta polit au ekarri zidan

onela esanaz: «tori,

nere aizparen eskutan bigar

egun-argitzez ipiñi.

Zorion-agur, zorion-agur,

jai ontan Izartxune'ri,

emengo lorez bere biotza

eztiro gozatu bedi!»

Ondoren berriz ego zabalik

illargitan txuri-txuri,

Iparmendiko baso gañetik

aldendu zan Maitagarri.

            * * *

Xorta bikain au artu ba gogoz,

kolkotxo gañean jarri,

ta lore oiek usai gozoa

darien eraz..., legunki,

zuk ere biotz barrenen dezun

atsegiñezkiko lili

xamurrez poza jario zazu

gaur bezin oparo...! beti!

Zorion-agur, zorion-agur

jai ontan Izartxune'ri!

NERE BASETXEAN

Amesgillien pozkai ederraz

alaitu naiz bat-batean

ego-aldetik enada bi gaur

etorri zaizkidanean.

Goizetik emen era gozatsu

xamurrez, ixill antzean,

abegi on bat eskatzen daude

txioka tellatupean.

Txori maiteak: luzaro jardun,

ez ixildu, gogoz ari!;

zuen txiogaz amets eginda

esnatu naiz olerkari.

Egazale dan biotz arin au

pizturik oso ta garbi,

goiz eder ontan egun argitzez

biurtu zait oztin-txori.

Udaberriro zintzo datozkit

yoan arren udazkenean,

lagun oberik arkitu ezin

nere aterpe xarrean;

enada polit oiekin batez

Saratxomendi gañean

burauste zakar illunik gabe

bizi naiz pake-pakean.

Mendiyan iñoiz aldarte txarrik

ez det izan..., lasai nago;

aldi bat ezik bizitz osoa

nai nuke bertan irago.

Txindiz aberats ez banaiz ere

pozez nor aberatsago?;

atsegiñaren ezti jatorra

an beau ez, emen dago.

Elkarren etsai bizi dire-ta

gauz onik ez uritarrak;

mendiyan beso zabalik daude

aritz pago ta lizarrak;

iturritxoak biziro garden,

eztitsu lili nabarrak,

eta goizero txioka nere

telatupeko maiztarrak.

             * * *

Txori maiteak: berriro jardun,

ez ixildu, leyaz ari!;

zuen bitartez amets eginda

esnatu naiz olerkari!

EZTILLARGI

            Lagun zintzo bati, ezkondu zan egunean

Gutxi nezake; nere muñetan

ez dago txingar-alerik

itz motel oien illuntasuna

zerbait piztu lezakenik;

egatu nayaz indarka emen

asi naiz bañan... alperrik!

satorrai ezin jayo beñere

uso politen egorik.

Alaz ere nik esan nai nuke

al bezin eragoi, txukun,

zure berrion ori dala-ta

zenbat txalo jo ditugun.

Argi darion lore bizi bat

izanik betiko lagun,

beronek o, zer-nolako poza

gaurtandik emango dizun!

Amaika jolas eta par gozo

eragindako billera

len bezin alai ezin arkitu

zu gabe gaurtik aurrera.

Aingeru baten aldamenean

zoruntsu biziko zera,

bañan noizik-bein agertu zaite,

etorri lagun artera!

ZORENTXU

Olerki-gayik ez nuan eta

gai eder bat osatzera

argirudiantz, ene Zorentxu,

egoki etorri zera;

aurrean beingoz ikusirik ain

arrigarri dan sorkera,

ez dakit oztin-gaiñ ori edo

zu zeran zeru ber-bera.

Itzegin ezik, ikusi utsez,

besterik ezertxo gabe,

egin zera zu, maite laztana,

nere biyotzaren jabe;

tximist-argiyaz jo-ta bezela,

begi sorgiñ oien mende,

biotz-barru nik sugar-ikara

gozo bat ala zer ote...?

Orain ez baña gaztea nitzan

garaiz izanik denbora,

etzitzaidan len iñoiz orlako

maizterrik sartu kolkora.

Zaude, zaude or, ateak itxi,

geigo, ez irten iñora,

biotz gaxo au zugaz pizturik

jardun bei gora ta gora!

Illargiyaren antzera sotil

nere gogoan zeundena,

irripar batez eman didazu

argi ta zorion dena;

baita nik ere ai-bezin aratz

jasorik irudimena,

lerro-saill ontan gogoz damaizut

ordañik aberatsena.

Galdetu eta maite nazula

erantzun didazu benaz,

zeru ta lurra gaur bezin alai

etzaizkit agertu lenaz;

sargori dagon arrats batean

izuma sortzen dan eraz

nigana ere aizeman arin

gozoa dator mait'egaz.

Ene maitetxo maitagarriya,

oparo maite nazuna,

Aitormendi'ko lili txuriya,

amets-iturri leguna:

zu zera nere bizitz illun au

argiz betetzen dezuna,

asnas-emale zoragarriya,

zu zera nere kutuna!

ARGENTINA-KO EMAKUMEA

            Ruben Dario'ren olerki batetik euskeraztua

Arjentin-zelai aberatseko

emakume goretsiya,

esango dizut zer-nola izan dan

zure jatorri garbiya:

esku ona dun lorezai batek

lilien muin bereziya

txertu-lan bidez aldarazi-ta

sortzen da lore berriya,

usai ta margo bikaña duen

orri legunez jantziya;

beronen berdin anitz ederki

jayo ta txukun aziya,

argi-pitxi bat bezin polita,

eztigai zoragarriya,

zu zera likur gozo darion

«pampa»-ko lore biziya!

MAITAGAR

            Erderazko olerki batetik euskeraztua

                         I

Egodun aur ilxuak otsegin du nere atean

eta ots ori dardariztu da elxe ixillean.

Banoa pozik, Maitagar; or naiz, ez itzuri joan.

Atoz barrura; aspaldi ontan zure zai negoan.

Atoz, ikusi etxea. Amets au egin ezkero

lore bikañez apaintzen ibilli naiz egunero.

Ta bertan orain euki dezazun atseden guziya

luma ta izara garbiaz jantzi det oe txuriya.

Sartu-ba; ongi etorri, arnas-emale maitea;

etxe ontako zorion gaurtandik izan zaitea.

Alaitz aundiya nere gogora egun onek dakar,

biotz on baten zorunaz emen izaude, zaude maiztar!

                         II

Lau aldiz entzun det, o, Maitagar zorale itxua!,

lau aldiz entzun ikaraz zure azkonen txistua.

Lau bider zauritu nazu: lendabizi kopetian,

gero begitan, aboan berriz urrengo aldian;

ta nere miñaz erruki ezik orain azkenian

zure dardai me, zorrotzak, ikutu nau biotzian.

Adur samiña...! Biotz gaxo au ain gogor josirik

illotz dago ta zorigaiztoaz... bizi naiz oraindik!

                         III

Beti-betiko itxi det giltzaz emengo sarrera,

aur zoro gezidun ori... bijoa nai dun aidera!

Azkon-uztai-ertzakin, kax-kax, jo du nere atea,

ta ots orregaz dardarizten da etxe barrunbea.

AURTXO MAITIAK, ATOZTE!

            Eusebio Blasco'ren olerki batetik euskeraztua

Aiton bat naiz ta gogaldi beroz

izanik orain aur-zale,

une politen abots, irri ta

jolasak alaitze naute.

Zorioneko aurtxo maitiak,

nereganatu zaitezte!

Umeak lore biziyak dira;

oien irritxorik gabe

illun ta bakar etxe sollean

uzkur gaxo bat nitzake.

Zorioneko aurtxo maitiak,

nigana eldu zaitezte!

Biotz mingarri baizik ez diran

oroimen zar guzik nere

begietara negar-tantoa

iñoiz baldin badakarte...,

malko samiñak txukatutzera

aurtxo laztanak, atozte!

Eguna labur, zeregin eta

nekea berriz, bai luze!...

Idiki oso leyatil ori;

eguzkiya doi, doi, ene...!

Maitiño polit argijariok

neregana urbil zaitezte!

Gizonak beti eskergaiztoa

agertu izan didate,

erantzun onik iñoiz ez eman

anderux-biotzak ere...

Zorioneko aurtxo maitiak,

egiya zuek zerate!

Aunditu dira nere semeak;

pozik dabiltz; ai! ez dute

askoz alai ta zoruntsuago

umetan zirenik uste,

nik otsegiten nien garayan:

aurtxo laztanak, atozte!

Eriotzako zori larrian

inguratu nazkizute,

aingerutxoak aldamenean

euki ditzadan ill arte.

Aur zoragarri..., aurtxo maitiak,

muxu bana ekatzute!

JOSE GAMBOA

Biotz-ikaraz nago,

zer esan ez dakit,

irabio samiña

barruan dabilkit.

II zera... gizajoa!...,

negar, negar dagit,

begiyak malko beroz

gaur estali zaizkit.

Bañan... arindu bitez;

lur otza bakarrik

ez gerala zerbaitek

adierazten dit.

Orain, Joxe, betiko

zauden goi argitik

zure aztar maitea

emaro betorkit!

IL DA!

            Orkaiztegi'tar Patricio jaunaren'ren oroitzaz

Euskoen Ama negarrez dago,

negarez bakar-bakarti,...

malko samiñak sortu zaizkio,

poz-ate guziak itxi.

Zoritxar beltza gaurko zoria;

itun gaude..., kupigarri,

eskutuko'ren aizeman otzak

sugar maite bat itzali...!

Irakasle on ziñana, zure

gotuts argiaren izpi

zoliaz gaurko goibeltasuna

bat-batez urratu bedi!

GOYAN BEGO!

            Larunbe'tar Rafael maitea'ren ilberria

Il da Larunbe, biotzez aur bat

zirudin gizon argiya,

illotz... illotzik lurpean dago

maitale maitagarriya.

... Burua makur, begiyak lauso,

orain nik itun-aldiya;

izan ere lagun atsein ori

ain ona zan..., ain aundiya!

Beretzat onik ezer gutxi ta

besterentzat on guziya,

orlako batek emen ez baña

zeruan dauka tokiya.

Goyan izatez jaso dezala

irabazi dun sariya!

CARMELO ETXEGARAI

Euskotar zindo jakintsu ori

bere gogozko lanean

buru ta biotz, oso ta bizi,

ain jator ari zanean

ixildu zaigu beti-betiko,

ixildu,... enda xarrean

aren laguntza pozkai litzaken

aldirik bearrenean.

Zeruan jai da..., jai aundia gaur

oztiñ-une zabalean,

eta jai onen goretsigarri

Urtzi'ren aldamenean

zure gogoa zoruntsu bego,

zaude Carmelo, zaude an...

euskoen otoi-urriñez orain

bete dan garbi-sollean!

AMA GAXOA NEGARREZ...

      Erraldoi zakar

      itxusi batek

aizkoraz jo du aritza,

      ta bertan zeuden

      txoriak orain

izu ta larri dabiltza.

      Zastaka beti

      gogor daraso

ebaki nayaz lenbailen;

      bildur naiz gure

      zuaitz ederra

ezpal biyurtu liteken.

      Aritz-pe ortan

      Amagoi ona

itunki dago..., negarrez,

      ain bakar uzten

      baldin badegu

ilko da gaxoa miñez.

      Arren! utzi ba

      zabarkeriak,

eldu laister beregana,

      gure laguntzaz

      alaitu bedi

Amatxo maite laztana!

SEASKATIK ILLOBIRA

             I

     Amets igeskor

     zoroak dira

lurtarren pozkai guziak,

     txingarrak baño

     iraute geigo

ez du-ta gure biziak.

     Gaztea nitzan

     garayan beti

laisterka nebillen, itxu;

     orain ondikotz

     nere bidean

ñai arren ezin gelditu.

     Atsegiñaren

     ibargi-zale

jarraitu nitzan goizean

     nere gogoak

     poz-irudi bat

ipiñi zidan aurrean.

     Ustez eroso,...

     bañan ikuskin

arenganako bidea

     txangoldari on

     ez diranentzat

erpe ta zuloz betea.

             II

     Zertarako da,

     zergatik maita

ondore txar dun irritza?

     Egizko pozen

     iturburuan

edan nai ezik gabiltza.

     Biotz geyenak

     zalekerizko

igitzez daude lerzori;

     etsai gogorra

     iñolaz ere

ezin ase makur ori!

     Ta geok erru;..

     Alperrik dabil

gure gogotzar alena;

     gaiztakeritik

     erne dan pozak

ondoren beti galena.

     Bear genduken

     bezela ziñez

gizonak gizon bagiña

     ez litzake gaur

     izango noski

bizitz au orren samiña.

     Elkarren etsai

     buru-belarri

gabiltzanok, ain setatsu...

     zer ote geran

     galdezka nago:

zeken, dolor ala kaiku?

     Gauz onik ezin

     lortu gerekoi

Izatearen bitartez;

     jakiña da zer,...

     guziya nai-ta

zorunik iñorentzat ez.

     Amets igezkor

     zoroak dira

lurtarren pozkai guziak,

     txingarrak baño

     iraute geigo

ez du-ta gure biziak.

GAU-EDER

Jan-edan utzez bizi nai ez-ta

asmo garbien zale geranak

gau ixillean jarrai-erazten gaitu

pozaren goruntz-egadak.

Arrats gozoa...! Izar bikañez

piztu da orain ortze garbiya...

Eratsu dator..., geldi-geldiro,

illargi bete zoragarriya.

Itxaso bare sotillak emen

aldi berdiñaz, logura xamar,

bere bits arro txuri-ixuriya

ondar gañera poliki dakar.

... Kezka larri bat arindu nayaz

begiratzen det urrun... an gora!;

t'andik izumai atsegiñaren

arnasa dator nere kolkora.

Gaberdiyaren ixill-uneko

lillurapean... orren gentzaro!;

lurtarrik ez dan ames-tokira

aldatu banitz bezela nago.

Nere barruan orain ez digart

zorigaitzaren ale bat ere:

azi txarrak on biurtu zaizkit,

samiñak ezti, arantzak lore.

                 * * *

Jan-edan utsez bizi nai ez-ta

asmo garbien zale geranak

gau ixillean jarai-erazten

gaitu pozaren goruntz-egadak.

ZORION-AGUR

            Elosegi'tar Juliantxo'ri bere ezkontz-egunean

Udaberriko pitxi ederrez

apaindu dira lorategiak;

berrionaren otsa dakarte

iturritxoen leyar biziak:

Juliantxo ta Mañu'rentzat ain

adierazi zoragarriak.

Emen bertako txoriak eta

toki-aldakor direnak ere

omen-abesti xamurragorik

etzezakien egin beñere.

Enadak aurten jai au dala-ta

igaz baño len etorri dire.

Nere gogozko erle xar onek

pittin-pittinka bart irazain dun

ezti beroa zapitxo garbi

lakar batean bildurik txukun,

Juliantxo'ren eskuetara

maitaro dakart... Ona nun dezun!

Poli ta Miren zure guraso

zintzoeri gaur begietara

zuri bezela txingar urdiñez

irtengo zaie pozaren garra.

Biotz-mamitik opa dizuet

goyeneko dan zori laztana.

Izartxoeren aizpa dirudin

Mañu deritzan panpin argia,

gaurtik aurrera zurekin beti...,

zurekin altxor maitagarria.

Gero ta geigo narotu bedi

zuen barrengo poz-iturria.

Zorionaren goi-goyen zaude...

Iritxi zeran tontor-gain ori

lurretik baño bertago dager,

askoz aldego zerutik noski;

aren onduan arrikoxkor bat

besterik ezin izan Aizkorri.

Zorion-agur, zorion-agur

biotz-biotzez Julianixo'ri!

OPARIA

            Tolosa'ri

Jayoterria: Agur dagizut

agur, agur...! Oroitz-indar

pizkorrez orain biotz-barrena

kemendu zait, biurtu gar.

Illunkeriz bein aldegin arren,

izanik beti Tolosar,

jai onen zale gogoak aurten

zugana pozik narakar;

barkatu-ba len ibilli banaiz

emendik urruti xamar.

Ez nator utsik: erle ixil baten

eraz nik arret aundiya

bakar-lanean ipiñi eta

ordaindu det zor guziya;

itz oien bidez ona nun dezun,

erri xar maitagarriya,

amesgillien lorategitik

dakarkizutan eztiya.

Oneritzi ba..., gogoz artu ain

opari leun garbiya!

Tolosa, 1923'ko Garagarrillaren 24'n

IBAI-ERTZEAN

Bizitzaren itxasoa

kerizpe ontan ugeldi;

nere atseden zakonak

osin bat ziñez dirudi:

ibaiko auxe bezela

otxan, bare, geldi-geldi,

tokirik eskutunean

irasor antzez nago ni.

Ur, aize ta txoriñoen

mingain jatorraz eresi

legun bat abaro-zear

urbil zait..., urbil maiteki;

baitere susno garbiaz

emengo baxaran, lili,

untto ta senda-belarren

emai gozo xamur ori.

Lur onek axon dario,

ibayak otzen ugari,

ta bero zakarra dagon

garaiz nik, oso zaleki,

amorrayen osiñean

egiten oi det igari.

«Urume» zador, maitea:

zugan da betiko-zori;

bizitzaren itxasoa

kerizpe ontan ugeldi!

AN ZIAK...!

            Elosegi'tar Poli'ri

Tolosa egon arren

emendik urruti,

lagun elkartientzat

orren bide gutxi!

Agur bat egin-zale

nere gogo-txori

egakor au, antziak

iregana, Poli!

Vichy'tik 1927'n

KILITXU SEASKAN

      Berdingabeko

      aurtxo polita

amaren argi, zoruna,

      osatu loaz,

      ene potxolo,

eguzki maite kutuna.

Kun-kun, kun-kun...

      Egon ixillik

      nere biyotxa,

negarrik ez-ba..., ixo, ixo;

      amatxok gero

      pitxi ederra

emango-ta egin lo-lo.

Kun-kun, kun-kun...

      Mumua dator,

      ara!..., joan ortik,

utikan! ez eldu geigo!;

      altxor maitia

      polita da-ta

ez du negarrik egingo.

Kun-kun, kun-kun...

      Orain lo dago...

      Irripar batez

piztu zaio arpegiya;

      nunbait an goyan

      jolasten dabil

Killitxu zoragarriya.

Kun-kun, kun-kun...

      Irudi laztan

      poz-emaleaz

biyok amets egin zagun:

      aurtxoak lotan

      eta nik esna...

orren goxo...! Kun-kun, kun-kun...

PA... PA

            Alberdi'tar joxe ta bere emazte zindoa'ri

Izan dezuen aurtxo

maitiñe laztana

bizitz-argi darion

izar polita da;

zuek zeratelako

bere aita t'ama

biyeri nik zorion!

t'aurtxoari pa... pa...

EGO-AIZEA

Garai batzutan ibilli arren

baztar guziak astindu-zale

egoak iñoiz ordain baretsu

leuna dakar ots aundi gabe.

Euskal-basotan arratsean lo

zegon aldiko ixiltasuna

utzirik orain egun argitzez

jolaska dator aize biguna.

Oztargi dago... Mendi-tontorrak

aldakai sorgin batez bezela

badirudite ten baño urrego

gugandik oso bertan daudela.

Goi eta bea biziro alai

elkartu dira laztan urdiñez,

t'atsemalle dan ego-aizea

maitaro dabil mur-mur ariñez.

Bere bitartez udazkenean

ibarrik-ibar, mendirik-mendi,

banatzen oi da belar garo ta

sagar elduen usai on ori.

Olerkari ta nere antzeko

txoriburuen aizea dala?

Zorionean, beronen bidez

baldin banaiz gaur txori xamarra!

ETXALAR

Udazkena da... Egurats epel

ariñak usai gozoa dakar;

sortalde-mugan egun txintaren

argi-lorea dirudin izar

zuriya dakust... Garai ederra!...

Nere barruan len ez det izan

egunargitze otxanez orain

piztu dan ainbat zorion-dardar.

Ipar-aldera begira nago,...

arindu zaizkit amets-egoak,

t'amets eder au osatzen due

alai agertzen diran usoak.

Ara nun sail bat...! Ega biziyan

gaindurik errez mendilepoak,

bai zuzen t'ariñ onuntz jarraitu

egazti polit urrutikoak!

Bañan... zer etsai sortu da bean?...

Oyu, zalapart, iskanbill naste,...

ardaill bizi ta zoroaz dira

emengo baso guziyak bete!;

ta goyan berriz uso gaxoak

izu ta larri, noralde gabe,

Etxalarre'ko sarea jo ta

bertan loturik ikaraz daude...!

                  * * *

Udazkena da... Egurats epel

ariñak usai gozoa dakar;

eguzki orail irten berriak

Atxurimendi-gañez irripar

alaya dagi,... ta nere biotz

maitekor au ai! usoen eraz

urduri eta leitsu dijoa

ez daki nora! betiko egan.

TXANTXANGORRIYA

Zuk dezun margo ber-bera duen

osto geyenak lurrean

zuaitzetatik erori eta

banazka, soill, daudenean,

begiyak xabal-xabal jarrita,

adar me baten gañean

egoten zera, txantxangorriya,

negarrez udazkenean.

Ain txukun, apal eta geldiro

jarraitzen zera kantuan,

non ernai beti zuri begira

egon arren bat onduan,

naigabe pranko banatugatik

kantari zauden orduan,

iñoiz ez dizu ari zerala

antzik emango mokuan.

Papar txiki ta gorrixta bor-boil

ler egiteko zorian

jardun-gai oso kupigarriaz

beterik daukazunean,

ainbeste negar..., eresi xamur...,

axanpa guzik batean,

ez dakit nola kabitzen diran

zure kolko politean.

Aldizka, purruxt, ega motxean,

uste gutxiñez aurrera

azaldurik an laister-bidetik

maldagora goazela,

gidari zintzo gertu bat izan

nai bazenduke bezela,

gure alboan zabiltza beti

txoriño maiten-maitena.

Maite zaitugun ezkero nunbait

ordañak aurrez ematen

ote zabiltzan esan liteke

negua sartu baño len.

Ez ikaratu!; elurte gaizto

aundienak izan arren

gure ondoan arkituko da

zuretzako ainbat lurmen.

O, txori gaxo, sotil, polita,

biotz erien laguna,

txiruliuka negar ugari

eztiro dariyozuna:

zu zera beti, txantxangorriya,

zu zera txantxan-iztuna,

alakoxe gauz maitagarri bat

erakusten diguzuna!

GOGO-TXINDOR

Ene txoriño maltea,

orren ixillik zer dezu?,

zer naigabe latz, illunak,

ikaraz ipiñi zaitu?

Txindor gaxoa!, ez beintzat

zure kabitik urrundu,

zapelatz gaiztoen poza

ori egingo bazendu.

Zaude, malte... zaude bertan,

ez izan toki-aldakor,

nere zartzaroan ez det

zu beste lagunik iñor.

Berriro jardun zaite-ba

len bezin alai t'adikor,

yoranez abesten asi,

gogotxindor... gogotxindor...!

ZER NAI NUKIN

               Aldegain

Mendi-mendiyan etxe koxkor bat,

iru-lau aritz aurrean;

lili batzuek; erletegia

toki babes politean.

Atsegin-ezti gozo-gozoa

bord'inguru xakonean

egarriyaren asekai dagon

iturritxo gardenean.

Kezka larriei ateak itxi,

uxatu guzik batean,

maiztar illunik ez izan iñoiz

nere biotz barrenean.

Ixil osoa... Iñoren zantzu

gaiztorik ez beñere an,

ametsak lagun, amets egin, bai,

amets ..! mendi-magalean...

Ori nai nuke, ezer ez geigo

bizi naizen bitartean.

Gero... ezurrak arri biyurtu

goreneko tontorrean,

ta ni naizen au gotuts idoro

oztiñ-une zabalean.

               Alderantzi

Zori legunak alde batera

utzirik bear dan bezin

igikor izan, eta jarraitzez

beñere aspertu ezin.

Egiya maite, gezurra txautu,

zuzeneko bidez ekin,

arnari onak sortu ditezen

kezka zindoaz eregin.

Ta zenbait alper baldin ba'daude

beren izaeraz erkin,

lasonar oien gogo muxarra

beti lo egon ez dedin

esnale zorrotz eragikor dan

deadar bizi bat egin.

Ori nai nuke; bar-barrenengo

griña beroaz irakin,

ta nere bizitz-azken garayan

ur-ertz alai batean ill.

Gero... soin otza itxasoaren

oziñak eraman urrin,...

gezal biyurtu, ta ni yoranez

ezilkor naizela jakin.

GAUR IRE EGUNA

            Kortejarena'tar Eugenio'ri

Jai au gorendu-zale nauk, eta

itzez nai bezin ederki

jardun ez arren, zer gero...?, gaur nik

kezkaren zimiko gutxi;

iztun sor edo txar izateak

naiz poto egin-erazi,

nere gogoa etzeok beintzat

mingaña bezin elbarri.

Agur, Eujenio; i bezelako

gizon jator, maitagarri,

banako batzuk izan litezkek,

oberik iñor ez noski;

buruz ernaya, biotzez ume,

eztarri leunaz txori,

aldegai guzik irekin dituk...,

irekin oso ta garbi.

Berriro agur, agur, Eujenio,

eun urte bizi ari!

ÑIR-ÑIR

Gaur urtezar da... Neretzat egun

ziaro goibel, itzala;

susperraldi bat nigan ez, baizik

oroitz-ernemin-ikara.

Ain gogo-motel nagon ezkero,

berez ezin baldin'bada,

ardo beltx onez indartu bedi

nere barrengo taupada.

            Malen, ixuri!;

            leyar xakona

            poliki bete;

            ixurtzearen

            gurgul-ots ori

            edan-pozaurre!

Buru ez baño sapayo zar au

arestian sormindua,

orain ez dago beintzat illunde

nagiz korapillotua;

alik lasterren jaurtiki urren

erdilo zegon trikua,

ipurtargi ta pinpilinpauxez

bete da nere burua.

            Nere zartzaro

            illunean gaur

            piztu da zerbait;

            iñar-jarioz

            gezur bat ote...?

            zer barrendu zait?

Zorigaitzaren larri samiña

sendatu zait..., ito nere

biotzean len ezkibel zegon

xomorro beltxa; gaur ume!

Irudi laztan jayoberriok

zer gai dira..., nungo sortze...?

Txingar ariñen gurutz'egada

nere pozaren poz-eule!

            Ixillun baten

            ordez nik orain...

            zerbat argizko irudi...!;

            mama gozo au

            beste pittin bat

            Malen, ixuri!

BELARRA

     Arazo-garaiz

     erre-zale naiz,

pipa da nere laguna,

     ke-belar oso

     samin ta gozo

nastuen ontzi kutuna.

     Pipa laburra;

     nere sudurra

usai-eginkor luzea;

     onen azpiyan

     dagon aldiyan

nik pozor bete-betea.

     Nayen dan eraz

     maita det beraz

atson darion belarra;

     onen bidez ain

     barru det orain

idarokizko txingarra.

     Toxatik artu,

     gañezka sartu

kider-buru xakonean;

     ke-belar ori

     urriñez jori

laister da sudurmintzean...

     Pipa txuriya,

     kirten ausiya,

zorungai eder osoa;

     aur zar batentzat,

     ziñez neretzat,

edoski maite gozoa.

     Ezpain-ertzean

     pipa jartzean...

agur!, kezkaren goibela:

     burauste zakar

     guzik, bai azkar

banatu kea bezela!

     Uste bat oker

     irten-da loger

etsayaz etsai banago,

     pipari esker

     ez du gau-lisker

onek irauten luzaro.

     Olerkarien

     amets-aldien

goraltzigarri da nunbait;

     argatik nere

     olerki-xeme

apal au berdin sortu zait.

     Arazo garaiz

     ele-zale naiz,

pipa da nere laguna:

     ke belar oso

     samin ta gozo

nastuen ontzi kutuna.

ERREGE-JAYA

Izar txuri-txuri bat

agertu da goyen;

au poxa! laister dira

Erregiak emen.

Pitxi eder ta goxo

ekartzale oien

bidera guk, amatxo,

zurekin lenbailen...

      Goazen, goazen txit alai

      Izazkun-mendira,

      argitasun polita

      piztu dan tokira!

Aurtxo maitagarriak

maitatzera pozik

zaldi-gañean datoz

eguzki aldetik.

Ara..., ara nun diran

jostalluz beterik;

errege beltxa dator

bestien aurretik!

      Apaiñ-apaiñ jantzita

      lore-sorta bana

      eskeintzera gatoz gaur

      erregiengana.

Ama-Birjiñari ere,

atsegin ar dezan,

txortakin batez muxu

nai diogu eman;

t'iru errege oeri

amatxo, zuk, esan

pitxiak, bai, jartzeko

aren eskuetan.

      ... Orain aurrean daude;

      ikusi bertatik;

      iñoiz ez degu izan

      orlako zorunik.

Au poxa!... Erregiak

etorri zaizkigu,

biotz-biotzez orain

agurtzen ditugu.

Laister, lo bat eginda,

zorioneko gu!

xapata barrenean

a, zenbat jostallul

      Amets eder goxo bat

      aurrak ein dezaten

      izar txuri politak

      piztu dire goyen.

ELUR-OSTOAK

Egun epel ugari

aurten azaroak

eman dizkigu, bañan

zer ondorengoak!

Aizeak daramatzi

zuaitzen ostoak

ta ixill-ixillik daude

txoriño gaxoak.

Uso-luma txurien

antzez mara-mara

elur-ostoak datoz

mendi gañetara.

Txuri... txuri-soill ango

larre, baso, txara...,

laister bean ere bai

elurrezko izara.

Itxaso ta mendiyak

era batez ubel,

argizpitxo bat ere

iñondik ez emen.

Illotzik dago lurra,

oztaldea goibel,

nere gogoa berriz

erdi-gaxo..., motel...!

Ez, ez...; agertuko da

noizbait eguzkiya,

illun otzaren urren

berogai argiya.

Orain negua, bañan

gero udaberriya,

poztu bedi-ba nere

barrengo txoriya!

ABESTI KUPIGARRIYA

Goibelolz-unez aurten izan dan

illunperik otzenean,

auzoko beste guziak lasai

lotan zeuden bitartean,

eresi xamur negarrgarri au

entzun det bart arratsean.

      «Gaitzaren mende

           ain kupigarri

      zauden semetxo maitea,

           gau otza da-ta

           mugitu gabe

      seaskan egon zaitea».

      «Negarrik ez-ba...,

           ene biyotxa,

      pupua nun, zer min dezu?;

           maite-maiteka

           zure amatxok

      azkar sendatuko zaitu».

      «Listor beltzen-bat

           oso barrura

      sartu zaio Maitiño'ri;

           gaxoak orain

           zurbildutako

      landaretxoa dirudi».

      «Ikaraz nago:

           elur-maindire

      gañez datorren aizeak

           aldizka emen

           banatzen ditu

      txakur-zaunkada luzeak».

      «Otoi, otoi, Jaun!...

           Ume laztan au

      luzaro ez euki miñez,

           bestela nere

           biotz gaxoa

      lertuko da zorigaitzez...».

      «Orain,.. bai argi...!

           Zure begitan

      piztu da zeru ber-bera;

           Maitiño polit

           zoragarriya

      laister sendatuko zera».

      «Abo xabalik

           lotan... Ez, ene!...

      illotz, illotzik Maitiño!;

           il da-ta nere

           bizitz argal au

      goibeldu beti-betiko!».

Ixildu zan...; ezeren txintik

ez nuan geigo nabaitu;

illunde otza goi eta bean

guziya len bezin mutu...

Gertaldi beltz au iñolaz ere

ezin det burutik kendu!

OROIMEN ZARRAK

Santo Tomas'ko periya...

Umetan nik ain gogoz izanik

erri polit au ikusi naya,

etzait beñere aztuko noski

oñez etorri nitzan garaya.

Berrogei urte gaur bete dira,

egun berau zan..., egun alaya!,

neretzat jairik bein izan bada,

aitortu bear, ura zan jaya!

Itxaso zabal, Zurriol aundi,

Alderdi-eder, bulebar, kaya...

Tolosatikan zetorren mutil

koxkor batentzat izer ikuskaya...!

Ondoren berriz plaza berriyan

arkitu nuan beste pozkaya:

ango zalapart, algara zoro,

jardun bizi ta... txistor-usaya!;

esan zeikean jai ori zala

Akelarre'ko sorgin-eztaya.

DONOSTI'KO ERRI–JAYA

Oitura zar gozoak

berrizturik emen

zernai jolas badute

koxkeruak aurten.

Ikusi gabe oso

zalla da sinisten

erri-jai onek zenbat

zorion dakarren.

Gizasemeak alai,

neskatillak zoro,

oien biotzak iñoiz

ez daude noski lo.

Gazteak bakarrik ez;

baita zarren gogo

motela-re gaur pil-pil

gazte xamar dago.

Maitagarri'ren aizpa

polit, atsegiñak,

musu-gorri, begi-beltx,

edo bai urdiñak,

itz batean: emengo

anderux panpiñak,

zuek izain zerate

gaurko erregiñak.

Biotz guziak ernai,

begiyak dizdikor,

jolasen otsa nunai

zabaldu da bizkor.

Beñere poz bat izan

ez duanik iñor

baldin bada... jai ontan

Donostira betor!

ELURMENDI

Zer irudi gaur...? zer alatzaro

gelgarri mendi-gañean...?

Aitor ber-bera endikur baten

antzez an oztadarpean!

Aitor'ekin bat ara nun berriz,

ara nun euskozai garbi

ta goyeneko idazlaria!

Berori zein?... Elurmendi.

Negarrez dagon Amaren alde

Elurmendi'ren ekiña...!;

negarrik ez gaur beste guziok

ain zintzo jardun bagiña.

Lore samiñak usai gozoa,

basillunak intz-iñargi,

satorrik ez dan Elurmendi'ko

erle beltxak ezti txuri.

Jaun argi ori ez da beñere

izan, ez, gogo-sorayo;

itz-eule jator bikañagorik

emen beintzat ez da jayo.

Ziri-jolas on politak ere

ba'dakizki sortzen alai;

arrano beltxa! joku zaill ortan

iñor ez noski bere gai.

Txiliport edo pottorro bezin

murgile bizkor, yayua,

ziriya sartu ondoren zuk pott!...

arrapazak pottorrua!

Urgull-mendiko zugaztitxoan

elkarti biltzen geranak

biotz-mamitik demaizkitzugu

atsegiñezko laztanak.

ARRANO TXIMIST

            Garitaonandia'tar Bitor jauna'ri

     Buru ta biotz

     osoro berdin

aberzai baten antzera

     «Argi» darion

     zuzen-bidetik

galenki zoaz aurrera.

     Oñak arin ta

     biotza sendo,

neke bildurrik ez dezu;

     goiko basotik

     lau aldetara

irrintzi t'abar dagizu.

     Ain abesle dan

     Elurmendi'ko

urretxindor maite ori

     bertan ikusten

     zaitun aldiro

asten da pozez kantari.

     Gogoz ernaya,

     ankaz txit agitz,

oreña bezin bizkorra,

     maldarik zalen

     pikoenetik

zu beti gora ta gora!

     Arrano tximist!...,

     ez derizkiot

zuretzat gai danik iñor;

     geyenak poto

     egin degu-ta...

zu zera nagusi, Bitor!

ABIÑE TA XUMELAR

Abesgai

      XUMELAR

Ene kutuntxo maitia,

Aitormendi'ko lilia,

olerkari ta biotz gaxoen

amets-irudia;

urdin gorengo txingia,

izartxo dizdizaria,

otoi dagizut! Abiñe,

nitzaz kupitu zaitia!

      ABIÑE

Itz eder oien eztiya

legun eta bereziya,

zure goi-jardun aratzak, ene!...

zoratu nau iya;

sinistutzen det egiya

izango dala guziya,

begi zoliak, ezin ukatu,

biotz maitatiya.

      XUMELAR

Zuk ere begiak zoli,

uso batek bezin argi,

ain zeru-txingar politik

ez det egundaño ikusi;

ezpañak anpolai gorri,

ortzak berdin, txuri-txuri,

elur gañeko pinpiña

zure aboak dirudi.

      ABIÑE

Ez det izan ispillurik

ugeldi garbiya baizik,

itxusi edo ederra naizen

ez dakit oraindik;

bañan esango dizut nik

ez dala beste biotzik

nereak ainbat Xumelar'ena

maita lezakenik.

      XUMELAR

Goibel ondorean urdin,

zorilatz urren atsegin,

bat-batez orain arindu zaizkit

ainbeste kezka-min;

zure gogozko izan nedin

egingo det nik alegin,

izeñen zorion bizi bagiña

biyok alkarrekin!

      ABIÑE

Xumelar mutill alaya,

Mendiburu'ko artzaya,

garbiro, ziñez itzegiteko

eldu da garaya;

berdin danez gure naya

zu, bai, nere senargaya,

laister biyontzat bat izan bedi

otorduko maya.

      XUMELAR

Lilitxu panpin laztana,

nere maitekor zerana,

mintzo gozoen eztiya dator

zerutik nigana;

zer ote gerta zaidana...?

o, nere zorun otxana!,

etzait aztuko pozaren-pozaz

gaur entzun detana.

ELKARMAITEAK

Mendi-mendiyan biziro jator

atsegiñaren susnoa

arturik daude Indo ta bere

emaztegai dan usoa.

Berau liraña, mutilla berriz

aritza bezin sendoa,

antzu ta txepel ez dago noski

menditar oien gogoa;

ikusi biyak elkarri ziñez

damaien ezti beroa!

Muin sakon batez irentsi nayaz

bezela bizitz osoa

dager Indo ta bere besotan

lilluraz txingi gozoa.

Ubiljario zoragarriya...

euskal-usai dun margoa!;

onen egille gaztea goruntz

«toki!» dearka dijoa.

... Kaperotxipi, txalo ba zuri,

txalo ta goren-zantzoa!

GURE TXOKOA

Abesgai

«Gure txokoa» da gure txoko

berezi maitagarriya,

atsegiñaren kabiya,

goibelik ez dan tokiya,

«Gure txoko»an betiro dager

pozaren poz-eguzkiya.

      Gogo-lizunik beñere sortu

      etzaion toki laztana...

      «Gure txokoa», gure txokoa,

      biotz-ibargi zabala!

Alaitasunik ederrenean,

zorioneko gizartez,

lagundi onen bitartez

elkar maita degu ziñez:

alditxar edo sumin gaiztorik

«Gure txoko»an beintzat ez.

      Gogo-lizunik...

«Gure txokoa»n izaten degu

atsegiñezko billera;

arazo txarrik... bai zera!,

samiñak aide batera

utzirik emen ezin obeto

guziok arkitzen gera.

      Gogo-lizunik...

Eresti jator politak emen,

ziri-bertso ta beste gai

xamurragoak ere bai

abesten ditugu noiznai;

billera-txoko pozgarri ontan

gure biotzak beti jai!

      Gogo-lizunik...

Oraindiokan iñori etzaio

emengo aterik itxi;

naiz izan beltz edo txuri,

ezpada beintzat mutiri,

gogo zuzenez baldin badator

«Gure txoko»ra sar bedi.

      Gogo-lizunik...

«Gure txokoa» da gure txoko

berezi maitagarriya,

atsegiñezko kabiya,

goibelik ez dan tokiya,

«Gure txokoa»n betiro dager

pozaren poz-eguzkiya.

LEIZA

     Lenen-garaiko

     lurrin gozoa

darion erri xar ori

     alai ta txukun

     mendi-niendiyan

begira zeñen egoki!...

     Basetxe polit,

     saroi aberats,

landa-saill eder ugari,

     gorenen berriz

     erpin galenak

erritxoaren zaindari.

     Bazter maitia,

     txoko laztana!,

zure gogo ber beraz ni

     euskotar naizen

     ezkero pozez

agur dagizut..., irrintzi!

AKELARE

Sorgin-eztayak

Iñauteri egunez

Tolosarren pozkai

zorionean gatoz

abesturik alai.

Ez gera gu zenbaitek

uste bezin etsai,

kalterik ez diogu

iñori egin nai.

Zuek dezuten jayaz

sorgiñak ere jai.

      –Andre muskin sudur kako,

      begi-gorri;

      onen aurrean mamutzar

      ezpain-lodi.

Gauz arrigarri asko

egiten ditugu:

itxusi diran gazte

guziak edertu,

ta neskazarrak noiznai

berriro gaztetu.

Geroko berri ere

ziñez ba'dakigu,

etorkizunik ez da

guretzat illundu.

      –Andre muskin...

–Basojaun bizarbeltzak

andre muskiña'ri

eragiten dizkio

milla sorginkeri.

Biyak ziñuka daude

bata besteari,

ta pertzaren barrenak

borboill-otsa dagi.

Eztayak dira laister,...

zoramena sarri!

      –Andre muskin...

      BASOJAUN

Zure gogoa oso

lizundu ezpada,

andre muskin, atoz gaur

nere besotara;

sorgin-ontziyak emen

borbollez dasana

iduri zait erantzun

atsegiña dala.

Muskin, argitu bedi

lezaundiko itzala!

      MUSKIN

Nere biotz-barrengo

irakin gozoa

Basojaun, zuregana

lurrintsu dijoa;

ontzi onek darion

marmari zoroa

ezin izan liteke

adikorragoa...

Gaurtandik nere senar

basojaun sendoa!

–Kuku sorgiñak iru bider jo...

entzun degu bere deya

gaur arratseko illargipean

Akelarren eztai-jaya.

Basamilloa surtara bota,

orain degu-ta garaya;

maitaro emen zabaldu bedi

sorgin-belarren usaya!

      –Tin... tin... tin...

      –Ju, ju, ju, ju!

      Ja, ja, ja, ja!

–Entzun, entzun jai-algara

zaleki osiñik-osiñ,

lur osoak poz-ikara,

izate guzia sorgiñ.

Gaur degun asti-billera

arrats obegoan ezin;

uju, ju, ju!,

ja, ia, ia, ja!...

Andre muskin, andre muskin

askai zoroen erregiñ!

LOZORROA

Irudi polit egalariya,

mari-sorgiñen aizpa txuriya,

jarraitz ariñez dardar bizian

      egiñalean

itzuri doa pizturik bere

leñuruz goiko sapai guziya.

... Orain, zer emen...? Itzal gaiztoa,

arrats egoen irabiyoa.

Gau naspill ontan biziro larri,

      buru-belarri,

iñolaz ezin... ezin arindu

nere jabe dan amets-mordoa.

Dunbots-ikara, tximist-argiya,

etsai-zalapart izugarriya,

ta gainka berriz itxaso nastu,

      indar askatu

amorratuen eraso beltza,

apar darion ekiñaldiya.

... Otoi, Basojaun; ez egin arrunk!,

ire mendean zertako nadunk?

zer asmo gaiztok neregan'akar?

      Ogei atzapar,

ara or... ara ...!; ez ba nigana...!

Basojaun, Basojaunl... «zurr... unk, zurr... unka».

                     * * *

Goiznabar-zori, goiznabar-zori!,

leiza-zuloa erraldoi-obi!

Mendi-tontorra len bezin alai;

      garaitots, garai!

Egun argitzez andik amildu

osin-basoko mumutzar ori!

PELLO-ZIRI

Oñetako egille

yayua zan ori,

bañan jai egiteko

yayogua noski:

alper izugarriya,

lanetik igasi

sagardotegietan

zebillena beti.

Bere nagusi onak,

uzkurti arekin

jardun gaiztoan geigo

ibilli etzedin,

bein esan zion: Pello,

aspaldi zeregin

edo lan gutxi dago

t'aurrera nik ezin

artu zindezket emen...

«Zer? –Pelo'k daruntz– ni,

lanik ez dagolako

emendik bidali?

Ez orixe!; barkatu,

bañan erabaki

txarra eman diozu

gaurko auziyari;

iru geranoktatik

bidal itzazu bi;

lanik ez dan tokiyan

alperra nagusi».

T'alkiyarekin, tanka,

lurra joaz bertan,

lantegiko nausiyak

bidali etzezan,

gure Pello-ziri au

gogor exeri zan.

Arrazoirik etzula

iñork ezin esan!